Słysząc głos Pana, serc nie zatwardzajcie

XXVII Niedziela Zwykła | Rok C

Psalm 95

Słysząc głos Pana, serc nie zatwardzajcie.

1 Przyjdźcie, radośnie śpiewajmy Panu,
wznośmy okrzyki na cześć Skały naszego zbawienia:
2 przystąpmy z dziękczynieniem przed Jego oblicze,
radośnie śpiewajmy Mu pieśni!
3 Albowiem Pan jest wielkim Bogiem
i wielkim Królem ponad wszystkimi bogami:
4 głębiny ziemi są w Jego ręku i szczyty gór należą do Niego.
5 Morze jest Jego własnością: bo On sam je uczynił,
i stały ląd ukształtowały Jego ręce.
6 Wejdźcie, uwielbiajmy, padnijmy na twarze
i zegnijmy kolana przed Panem, który nas stworzył.
7 Albowiem On jest naszym Bogiem,
a my ludem Jego pastwiska i owcami w Jego ręku.
Obyście usłyszeli dzisiaj głos Jego:
8 Nie zatwardzajcie serc waszych jak w Meriba,
jak na pustyni w dniu Massa,
9 gdzie Mnie wasi przodkowie wystawiali na próbę
i doświadczali Mię, choć dzieło moje widzieli.
10 Tamto pokolenie budziło we Mnie wstręt przez lat czterdzieści,
i powiedziałem: «Są oni ludem o sercu zbłąkanym i moich dróg nie znają».
11 Przeto przysiągłem w moim gniewie:
«Nie wejdą do miejsca mego odpoczynku».

Absolutna większość znawców biblijnych dowodzi, że Psalm 95 był jednym z hymnów, jakie pobożny lud śpiewał chórowo, stawiając procesyjnie kroki do jerozolimskiej świątyni. Miał też być pieśnią pozdrowienia Boga, który zamieszkuje pośród stworzenia i Boską obecnością miłosiernie napełnia ołtarz świątynny. Intuicję liturgicznego wezwania do modlitwy, stawiania się przed Bogiem i uwielbienie Jego mieszkania pośrodku Kościoła przejmuje następnie również chrześcijaństwo, włączając psalm z dzisiejszej niedzieli do katolickiej liturgii godzin, czyli codziennego brewiarza. Psalm 95 może być wybrany jako jedna z pierwszych pieśni poranka, zaraz po otwarciu warg do modlitwy. Być może tego dnia plan ludzkiej agendy zostanie przepełniony wieloma przyziemnymi obowiązkami. Dusza może spaść na dno smutku lub w przeczucie osobistego nicnieznaczenia – egzystencja to banał, jak przypuszcza wielu. Psalm 95 chroni więc od pesymizmu istnienia. Jak świątynię jerozolimską, do której wstępowały tłumy pielgrzymów, nieustannie przepełnia Boża obecność, tak samo hojnie wystarczy jej codziennie na ołtarzu ludzkiego wnętrza.

Czy rozpoczynasz każdy dzień z nadzieją, z entuzjazmem? A może jałowo, jednostajnie, bez sensu? Co w codzienności przytłacza cię najmocniej? Czy Bóg jest w niej pomocą, czy nic nie wie o twoim jarzmie?

Bohaterem psalmu jest królujący Bóg Jahwe. Tylko On ma prawo panować nad Izraelem. Rządy kogokolwiek innego to bałwochwalstwo, napaść, gwałt albo uzurpacja. Izrael nie może oddać nikomu poza jedynym Bogiem dominacji, ponieważ jest konsekrowany tylko przez jednego, boskiego króla. Trzeba o tym fakcie pamiętać dzień w dzień, oczyszczając duchową świątynię z bożków jak z barbarzyńskich najeźdźców, zawsze gotowych na podbój serca człowieka. Dusza ludzka każdy dzień powinna przeżyć według planu i taktyki warownej twierdzy, w wierności Panu, a więc odmiennie niż ludzie chwiejni, wątpiący przy źródłach wód w Meriba i w Massa (w. 8). To wymagające i trudne podejście do życia jest w istocie jedynym ocaleniem sensu egzystencji.

Czy twoje serce to warowna twierdza, czy sypki piach? Co dalej z tym zrobisz? Czy ktoś z barbarzyńców nie anektował twojej niepodległości duchowej i moralnej, poddanej naturalnie tylko Bogu?

Są dni, które przypominają pustynię wewnętrzną. Tak jak wyżej straszny, jałowy krajobraz. Brakuje miłości, żadne działanie nie smakuje, nikt nie stuka do drzwi. Tylko zwątpić – zupełnie jak Żydzi pod wodami Massa i Meriba. To zdarzenie w Starym Testamencie jest symbolem odstępstwa Hebrajczyków i pierwotnego, podstawowego zniechęcenia się wiernych wobec Bożego działania, chronicznej utraty ufności. Dlatego Psalm 95 stanowi jakby remedium na podobny stan duszy. Bóg jest Stwórcą, a więc ożywia znużoną egzystencję (w. 4–5). Po wyznaniu wiary pieśń stopniowo przekształci zawołanie w proroczą pobudkę do moralnej metanoi, której istotą jest przestroga mówiąca o kamiennym sercu na wzór wspomnianych już odstępców spod Massa i Meriba, dotkniętych najpoważniejszą z konsekwencji – niemożnością wejścia do Kannaanu (w. 11). Życie może uschnąć się we wnętrzu ludzkiej duszy tak bardzo, że człowiek przestanie chodzić do świątyni, przestanie pragnąć Boga, przestanie żyć spójnie i Mu służyć, przestanie wreszcie liczyć na wieczny odpoczynek w Panu.

Czy masz pewność, że twoje życie to nie jest stan permanentnej rezygnacji?

Pustynia to jeden z najbardziej liczących się znaków biblijnych. Warto w medytacji nad Psalmem 95 wrócić do historycznego momentu zwątpienia nad źródłami pustyni, w pobliżu Massa i Meriba, skoro te miejscowości pojawiają się w treści utworu. Nie może być to przypadek. Kiedy wnętrze człowieka przekształca się w pustynię bez sensu? Z reguły to Pan poddaje człowieka próbom, by wydobyć z niego diament wiary. Jednak jedną z pierwszych konsekwencji grzechu pierworodnego jest ludzki egocentryzm i zdarza się, że niewdzięczny, znużony codziennością człowiek porywa się na oskarżenia wobec Stwórcy. Dokładnie ten problem zostaje poruszony w Psalmie 95. Bóg skarży się, że to On, który rozdał ludziom wszystkie niezbędne dary, On, który kocha i przebacza i bezinteresownie podtrzymuje egzystencję w sercu wiotkiej ludzkości, został oskarżony o wszystko i obwiniony (hebr. nasah – testować, próbować, kwestionować, sprawdzać, podejrzewać, oskarżać; w. 9). To ciekawe i warte zbadania. Kiedy dusza człowieka nie doświadcza Bożej obecności, lecz szuka jej pokornie, gorliwie, wytrwale, wewnętrzny stan osobowości przypomina ogród, co prawda jeszcze chwilami ciernisty, suchy, lecz z nadzieją na wiosnę. W tym jednak momencie, w którym człowiek postawi Boga pod sąd subiektywnych, egocentrycznych zarzutów, serce zmienia się w nieużyteczną pustynię beznadziei. Ludzkie zarzuty nie odbierają Bogu wewnętrznego pokoju, niszczą pokój w oskarżającym Stwórcę człowieku.

Czy nie oskarżasz o coś Boga przed trybunałem twoich myśli, twojej wyobraźni?

Jednym słowem człowiek stawiający pytania, zajęty poszukiwaniem sensu zyskuje wiele w oczach Pana. Bóg nie ukrywa jednak uczucia wstrętu na widok kogoś tak pysznego, kto własne sądy wsadził na tron nieomylnego bożka i jest przekonany, że rozumie więcej ze stworzenia niż Stwórca. Na widok podobnych ludzi wnętrze Pana wzdraga się, przeżywa odrazę (w. 10). Jak rozumieć tak mocno wyrażone uczucia Boga? Na pewno nie w znaczeniu czysto ludzkim. Stwórca jest wolny od emocjonalnych odruchów, które cechują ludzką psychikę i kończą się odrzuceniem miłości do drugiego, który słabnie, potyka się czy traci na atrakcyjności. U Pana jest inaczej. Wstręt we wnętrzu Boga z jednej strony wyraża Bożą odrębność. Pan nie ma nic wspólnego z występkami ludzkości, jest bytem wewnętrznie prostym, czystym, nieuwikłanym w przewrotność. Bóg odżegnuje się od zła jednoznacznie. Nie ma ono do Niego żadnego przystępu. Z drugiej strony wydaje się, że Boże wzdraganie się na widok uporu żydowskich serc podczas wędrówki na pustyni to również – ku zaskoczeniu wielu – element Jego cierpliwości. Pan w pełni zdaje sobie sprawę, jak gigantyczna jest przewrotność ludzi, ale wytrzymuje ją czterdzieści lat – tyle przecież trwa błąkanie się Izraelitów na pustkowiach, po ucieczce z Egiptu. Ile w tamtych latach musiało paść niepotrzebnych słów z ust Hebrajczyków, oskarżeń wobec Stwórcy czy zwykłej niewdzięczności! Człowiek na pustyni znajduje się przecież w permanentnym stanie zagrożenia. Nie wie często, co mówi i dlaczego. Bóg słyszy, porusza Go to, budzi odrazę, Boże serce się smuci, ale ludzka nędza, ujawniana w zwątpieniu lub buncie, nie jest w stanie zachwiać ostatecznie Jego cierpliwością. Zatem wstręt do buntu, jaki przejawia cierpliwy Bóg, można też odczytać w kontekście Jego niewyczerpanego miłosierdzia.

Czy po twoich buntach umiesz w skrusze, pokornie, jak dziecko powrócić do Boga? Jak to robisz?

Na koniec medytacji podczas tej niedzieli można spojrzeć na treść Psalmu 95 z perspektywy mistycznej. Bunt przeciw Bogu, symbolizowany przez wody Meriba i Massa, zostaje zastąpiony zachętą do padania na twarz przed Bogiem oraz do klęknięcia w Jego obecności (w. 6). Co to za gesty i jakie mają znaczenie? W duchowości klęka się z reguły na dłuższą chwilę refleksji, adoracji, wewnętrznego zamyślenia. Nie ma się co spieszyć w ocenie Bożego działania, wytłumaczy psalmista. To, co z początku jest niezrozumiałe, a nawet budzi bunt, to efekt ograniczonego myślenia ludzkiej inteligencji, która nie wszystko wychwyci, nie sięga zbyt daleko. Z czasem mądrość Boga zostaje usprawiedliwiona, a nawet uwielbiona w prawdzie. Padnięcie na twarz to gest jeszcze mocniejszy, który przybiera nawet wartość znaku, proroctwa. Oskarżenie jest rzucaniem w twarz Bogu przykrych słów, subiektywnych emocji, gorzkich ironii, a nawet myśli z posmakiem zagłady. Jakie to śmieszne, gdy maleńki, niepewny choćby jednego sądu człowiek usiłuje patrzeć Bogu prosto w twarz, pełną majestatu prawdy, sprawiedliwości i czystej miłości. Dlatego lepiej paść przed Panem na własne oblicze, to znaczy zejść do prawdziwie ludzkiego poziomu, bo wówczas Bóg pochyla się nad leżącym nisko dzieckiem, bierze je w ramiona, otula od śmiertelnego chłodu, odwraca leżące bezwładnie ciało we właściwym kierunku. Twarz ludzka na nowo promienieje wolnością i godnością, którą zakłócały nazbyt częste, nazbyt intensywne rewolucje.